تاریخچه پسته، انواع آن و ارقام مختلف آن در ایران

پسته یکی از انواع مهم خشکبار در ایران و جهان می‌باشد. درخت پسته با نام انگلیسی Pistachio ، یک درخت کوچک است که احتمالا از مرکز یا شرق آسیا منشا گرفته و داری گونه‌­های مختلفی است. انواع پسته تحت کشت و کار در ایران مربوط به گونه اهلی با نام علمی Pistacia vera هستند. درختان پسته دو پایه هستند به این معنا که گل‌های نر و ماده روی درختان متفاوت تولید می­‌شوند و روی یک درخت، هر دو گل نر و ماده وجود ندارد.

کشورهای مهم تولید کننده پسته

ایران، آمریکا، ترکیه، چین، سوریه، یونان، ایتالیا، افغانستان، تونس و اسپانیا، ۱۰ کشور اول تولید پسته در جهان هستند. با توجه به اینکه کشور آمریکا مصرف داخلی بالایی دارد، ایران به عنوان بزرگترین صادر کننده پسته محسوب می‌­شود. دیگر کشورهای تولید کننده پسته عبارتند از: ماداگاسکار، استرالیا، قرقیزستان، اردن، ازبکستان، پاکستان، ساحل عاج، مراکش و مکزیک.

تاریخچه پسته

باستان شناسان از کاوش و حفاری در جارمو در شمال شرقی عراق شواهدی پیدا کرده اند که دانه های پسته، مواد غذایی معمول در ۶۷۵۰ سال پیش از میلاد بوده است. گفته شده باغ های معلق بابل در طول سلطنت شاه Merodach Baladan در حدود ۷۰۰ سال قبل از میلاد، دارای درختان پسته بوده است. پسته مدرن برای اولین بار در غرب آسیا کشت شد که برای مدت زیادی محصول مهم در نقاط سرد ایران و عراق بوده است. کشت پسته در دنیای مدیترانه از ایران و از طریق سوریه گسترش یافت.

زیستگاه پسته

پسته یک گیاه بیابانی است و دربرابر خاک شور بسیار مقاوم است. پسته به خوبی می تواند با آبیاری آبی که دارای ۳۰۰۰-۴۰۰۰ پی پی ام از نمکهای محلول است رشد کند. درخت پسته نسبتا در شرایط مناسب مقاوم بوده و می تواند درجه حرارت بین منفی ۲۰ درجه سانتیگراد در فصل زمستان و ۴۸ درجه سانتیگراد در فصل تابستان را تحمل کند. این درخت نیاز به یک موقعیت آفتابی و خاک با زهکشی مناسب دارد. درختان پسته در شرایط رطوبت بالا ضعیف، و در زمستان در صورتی که دریافت آب بیش از حد و خاک به اندازه کافی برای تخلیه آن مناسب نباشد. مستعد ابتلا به پوسیدگی ریشه می باشد. تابستان های گرم و بلند برای رسیدن مناسب میوه مورد نیاز است.

انواع تقسیم‌بندی و انواع پسته در ایران

ایران دارای بیش از ۷۰ رقم و ژنوتیپ پسته ماده و تعداد زیادی ژنوتیپ نر است و جز مهمترین منابع ژرم پلاسم پسته در دنیا محسوب می‌شود. معروف‌ترین انواع پسته ایران عبارتند از:

ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران
ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران

  • کله قوچی
  • اکبری
  • ممتاز
  • بادامی زرند
  • سفید پسته نوق
  • احمد آقایی
  • اوحدی
  • خنجری دامغان
  • شاه‌پسند دامغان
  • و پسته قزوینی

ویژگی‌­های معروف ترین ارقام پسته در ایران

چهار نوع اصلی پسته که در ایران تولید می شود : فندقی (اوحدی) ، کله قوچی، احمد آقایی و اکبری

  • فندقی (اوحدی) با نام تجاری Round :

شکل میوه کروی (فندقی)، درصد خندانی خیلی زیاد، رنگ رویی مغز ارغوانی و رنگ پوست استخوانی کرم می­‌باشد.

  • کله قوچی با نام تجاریJumbo :

شکل میوه فندقی، درصد خندانی متوسط، رنگ رویی مغز سرخ خاکستری و رنگ پوست استخوانی سفید با تیرگی متوسط است.

  • احمدآقایی با نام تجاری Long :

شکل میوه مستطیلی کشیده (بادامی)، درصد خندانی زیاد، رنگ رویی مغز ارغوانی و رنگ پوست استخوانی خیلی روشن.

  • اکبری با نام تجاریSuper Long :

شکل میوه بادامی، درصد خندانی زیاد، رنگ رویی مغز بنفش قهوه‌­ای و رنگ پوست استخوانی کرم تیره است.

متاسفانه در ایران ارقام مشخصی از درخت نر وجود ندارد و به طور معمول نرها را با اصطلاحات زود گل، متوسط گل و دیر گل طبقه‌بندی می‌کنند. در باغات ایران نسبت تعداد درخت نر به تعداد درخت ماده در حدود ۱ به ۱۵ تا ۱ به ۲۵ است.

خصوصیات 4 رقم مهم تجاری پسته به شرح زیر می باشد :

  • رقم فندقی (اوحدی) : پسته فندقی از نظر شکل و ظاهر نسبت به بقیه انواع پسته کوچکتر می باشد و کمی از فندق بزرگتر و به دلیل اینکه پسته ریزی می باشد تعداد آن در یک کیلو بیشتر از سایر پسته ها است در نتیجه برای آجیل اقتصادی تر می باشد و بیشترین حجم را برای صادرات به خود اختصاص داده است. پسته فندقی مهمترین رقم کاشته شده در استان کرمان بوده و ۵۵ تا ۶۰% کل باغات پسته استان را به خود اختصاص داده است. بهترین نوع پسته فندقی را میتوان در زرند پیدا کرد.

 

  • رقم کله قوچی: همانطور که از اسم آن پیداست پسته ای درشت و گرد است و دارای طعم خاص خودش هم هست و چون اندازه آن بزرگ است توچین آن جلوه ی خاصی دارد و به آجیل شکل و ظاهر زیبایی میبخشد. و بهترین نوع پسته کله قوچی در منطقه نوق رفسنجان پیدا میشود.

 

  • رقم احمدآقایی: پسته احمد آقایی نسبت به فندقی کشیده تر و بزرگتر است و طعمی بسیار عالی دارد، از نظر طعم خوشمزه ترین نوع پسته است و این نوع پسته فراوانترین نوع پسته به دلیل مرغوبیت پیوندش است و برای آجیل پر مصرف ترین نوع پسته می باشد. پسته احمد آقایی به عنوان یکی از انواع تجاری پسته محسوب می‎شود که با توجه میوه بادامی شکل، پوست استخوانی سفید و درشت آن، محبوبیت و فراوانی این نژاد در حال گسترش است. و بهترین نوع پسته احمدآقایی را میتوان در منطقه نوق رفسنجان یافت.

 

  • رقم اکبری: این نوع پسته بسیار کشیده و بزرگ است و از نوع احمد آقایی کشیده تر می باشد ولی در بین انواع پسته ها دارای قیمت بیشتری می باشد دست چین آن برای آجیل پرطرفدار است.و پسته لوکس و مجلسی می باشد. و بهترین نوع پسته اکبری در شهرستان انار و منطقه کشکوییه رفسنجان برداشت میشود.

تقسیم بندی‌­های مختلفی برای انواع پسته ایران وجود دارد.

  • در یک تقسیم­‌بندی کلی انواع پسته را به 2 دسته گروه‌بندی می‌کنند :

فندقی و بادامی

  • ارقام فندقی : کله‌قوچی و اوحدی
  • ارقام بادامی : اکبری، احمد آقایی، ممتاز و سفید پسته نوق

 

  • ارقام مختلف پسته دارای تفاوت هایی از نظر زمان گلدهی هستند و می توان آنها را به 3 دسته تقسیم نمود:

زود گل، متوسط گل و دیر گل

  • ارقام زودگل : ایتالیایی ،سفید پسته نوق وکله قوچی
  • ارقام متوسط گل : اوحدی ، احمدآقایی و بادامی زرند
  • ارقام دیر گل : ابراهیمی ، جندقی ، قزوینی و اکبری

  • در تقسیم بندی سوم انواع پسته را از نظر زمان رسیدن محصول به ۵ گروه گروه­‌بندی می­‌کنند :

خیلی زودرس، زودرس، متوسط رس، دیررس و خیلی دیررس

  • ارقام خیلی زودرس (تا 31 مرداد ماه ) : فندقی زودرس ، رضایی زودرس ،قزوینی خیلی زودرس و ایتالیایی خیلی زودرس
  • ارقام زودرس (10-1 شهریور ) : موسی آبادی،اوحدی ،قزوینی زودرس ، ایتالیایی زودرس
  • ارقام متوسط رس (20-11 شهریور) : کله قوچی،سیریزی ، نیش کلاغی،خنجری دامغان، شاه پسند، امیری، سیف الدینی و بادامی
  • ارقام دیر رس ( 31-21شهریور) : حسن زاده- بادامی زرند – احمد آقایی فندقی غفوری- اکبری- فندقی ریز بادامی
    راور – هراتی – ممتاز- سفید پسته نوق ابراهیم آبادی- غلامرضایی
  • ارقام خیلی دیررس (10-1 مهر) : فندقی 48 ، ابراهیمی و جندقی

در ارقام زودرس پرشدن مغز زودتر شروع می شود و در مدت کوتاهی نیز تکامل می یابد ودر ارقام دیررس زمان تکامل مغز طولانی تر می باشد.

روش نگهداری پسته

بهترین روش برای نگهداری از آجیل مغز شده، نگهداری درون فریزر است تا از رشد قارچ آفلاتوکسین بر سطح دانه ها و مغزها پیشگیری کنید. مصرف این قارچ سرطان زاست.

روش تکثیر پسته

روش متداول تکثیر پسته از طریق کاشت دانه و ایجاد نهال است و معمولا پس از چند سال با سر برداری و پیوند زدن به گونه پسته دلخواه می رسند. روش دیگر تکثیر پسته روش تکثیر بافت است که بسیار محدود است.

پسته خندان

خندان بودن پسته یکی از ویژگیهای اصلی آن است که صرفنظر از سایر ویژگیها به تنهائی تأثیر قابل ملاحظه ای در تعیین قیمت آن در تجارت بین المللی دارد. اگر چه این ویژگی یک پدیده طبیعی است که با رسیدن پسته همراه است ولی نوسانات جوی، خصوصیات رقم کشت شده فقر و غنای خاک، نحوه داشت، زمان برداشت و سایر علل شناخته یا ناشناخته دیگر تأثیر مهمی در نسبت پسته های خندان و ناخندان دارد و به هر صورت همه ساله بخشی از پسته برداشت شده ناخندان است که عمدتأ به روشهای مصنوعی خندان می گردد.

خندان کردن مصنوعی پسته های ناخندان از دیرباز مورد توجه و عمل بوده و برای این منظور روشها و وسایل گوناگونی اعم از دستی یا مکانیکی و غیر آن مورد استفاده قرار گرفته است. یکی از روشهائی که به دلیل آسانی و ارزانی در سالهای اخیر متداول گشته روش یخ ترکان یا آب خندان است که بطور خلاصه شامل خیس کردن پسته در آب یخ و قرار دادن بعدی آن در معرض گرمای آفتاب یا گرمای مصنوعی می باشد.

هرچند با استفاده از این روش اغلب پسته های ناخندان به راحتی و با صرف هزینه ناچیزی خندان می شود ولی طعم و بوی پسته هائی که با این روش خندان شده باشد اکثرا به سرعت برگشته و نامطلوب می گردد و از آنجا که اختلاط این پسته ها با پسته های طبیعی خندان سبب تنزل کیفیت آن می گردد، لذا در اختیار داشتن روشی برای تشخیص و تفکیک این قبیل پسته ها ضروری می باشد.